Παρά τις προσπάθειες των πράσινων ακτιβιστών και τις καλές προθέσεις των εταιρειών, η μετάβαση στην κυκλική οικονομία αργεί ενώ τα ορυκτά καύσιμα συνεχίζουν να καίνε- κυριολεκτικά και μεταφορικά. Αλλά αυτό είναι το «Παράδοξο του Jevons».
Το 1865, ο Βρετανός οικονομολόγος William Stanley Jevons (1835 – 1882), παρατήρησε ότι όσο οι μηχανές της βιομηχανίας εξελίσσονταν κι απαιτούσαν λιγότερο κάρβουνο για να αποδώσουν την ίδια ισχύ, τόσο η ζήτηση για κάρβουνο αυξανόταν. Ο Jevons με αφορμή αυτή την παρατήρηση διατύπωσε ένα αξίωμα που έμεινε ως το «Παράδοξο του Jevons»: Οι βελτιώσεις στην αποτελεσματικότητα της χρήσης των πόρων αντισταθμίζονται από την αυξανόμενη χρήση των πόρων.
Όταν μια ενεργειακή πηγή -ο άνθρακας τότε- χρησιμοποιείται πιο αποτελεσματικά, απαιτείται λιγότερη από την ενέργεια αυτή για την παραγωγή του ίδιου έργου, γεγονός το οποίο προκαλεί μείωση της τιμή της. Η μειωμένη τιμή καθιστά τη συγκεκριμένη ενεργειακή πηγή πιο προσιτή με αποτέλεσμα όλο και περισσότερες βιομηχανίες να τη χρησιμοποιούν, όλο και περισσότερα προϊόντα να συνδέονται με τη χρήση της. Κι έτσι η ζήτηση για την ενεργειακή πηγή αυξάνεται συνεχώς.
Σήμερα, 160 χρόνια μετά, παρατηρούμε ότι ενώ αξιοποιούνται όλο και περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ενώ αναπτύσσονται όλο και περισσότερες και πιο αποδοτικές πράσινες τεχνολογίες, η χρήση της προηγούμενης ενεργειακής πηγής, των ορυκτών καυσίμων, όχι μόνο δεν μειώνεται αλλά, αντίθετα, παρουσιάζει σταθερή αύξηση. Μια ματιά στο τι συμβαίνει στην Ευρώπη με το φυσικό αέριο, τη Βενεζουέλα με το πετρέλαιο, τη Γροιλανδία με τις σπάνιες γαίες, την Μέση Ανατολή με τους υδρογονάνθρακες κ.ά. πιστοποιεί ότι το «Παράδοξο του Jevons» επαληθεύεται καθημερινά. Τα ορυκτά καύσιμα είναι, δυστυχώς, στην πρώτη γραμμή του… πολέμου. Η προκλητική φράση του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ «Drill baby, drill», με την οποία επιβεβαίωσε τη θέληση της κυβέρνησής του να στηρίξει μέχρι τέλους τα συμφέροντα των πετρελαϊκών βιομηχανιών που τον λατρεύουν, είναι η απόλυτη επιβεβαίωση ότι ο William Stanley Jevons είχε δίκιο.
Στο βιβλίο του «More and More and More: An All–Consuming History» ο Γάλλος Jean-Baptiste Fressoz, ιστορικός της επιστήμης, διδάσκων στο Imperial College του Λονδίνου και ερευνητής στο Centre National de la Recherche Scientifique του Παρισιού, αναλύει πώς το πέρασμα από τη μια ενεργειακή πηγή στην άλλη, όχι μόνο δεν καταργεί την προηγούμενη πηγή, αλλά… πυροδοτεί τη χρήση της.
Όπως αναφέρει το πέρασμα της ανθρωπότητας από την καύση του ξύλου στο κάρβουνο δεν έσωσε τα δάση ούτε περιόρισε τον ρόλο της ξυλείας. Στη συνέχεια η εμφάνιση του πετρελαίου δεν ανέστειλε τη χρήση του κάρβουνου αλλά την αύξησε, ενώ στην παρούσα φάση της ανθρωπότητας, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν φαίνεται πως περιορίζουν τα ορυκτά καύσιμα. Δίνει μάλιστα τρία σχετικά παραδείγματα.
Πρώτο παράδειγμα: Η ανακάλυψη του πετρελαίου όχι μόνο δεν περιόρισε τον ρόλο της ξυλείας, αλλά δημιούργησε αλυσοπρίονα που έκοβαν πιο γρήγορα τα δέντρα που κάποτε έκοβαν οι άνθρωποι με τα χέρια τους.
Δεύτερο παράδειγμα: Όταν οι άνθρωποι αντικατέστησαν στις λάμπες φωτισμού το λάδι φάλαινας με κηροζίνη, γνωστό παράγωγο του πετρελαίου, όχι μόνο δεν σώθηκαν οι φάλαινες αλλά κατασκευάστηκαν σύγχρονοι στόλοι φαλαινοθηρικών που κινούνταν με πετρέλαιο αντί για κάρβουνο και ξεκλήρισαν πιο γρήγορα και εύκολα τις φάλαινες των ωκεανών.
Τρίτο παράδειγμα: Η εμφάνιση της Τεχνητής Νοημοσύνης περιορίζει ενεργοβόρες επιχειρηματικές εργασίες αλλά δεν πρόκειται να μειωθεί η χρήση ενέργειας συνολικά διότι οι υποδομές των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης χρειάζονται τεράστια ποσά ενέργειας για να λειτουργήσουν.
Σύμφωνα με τον Γάλλο αναλυτή, ο άκρατος καταναλωτισμός και ο πολιτισμός της υλικής αφθονίας τον οποίο ευαγγελίζονται πλέον όλα τα κράτη της Gης δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς υπέρμετρη χρήση, κατάχρηση για την ακρίβεια, ορυκτών καυσίμων.
Ο Γάλλος συγγραφέας λανσάρει στο βιβλίο του, το οποίο κυκλοφόρησε το 2025, τις έννοιες της «ενεργειακής μετάβασης» (energy transition) και της «ενεργειακής συμβιώσης» (energy symbiosis) με τις οποίες ερμηνεύει την τεχνολογική εξέλιξη της ανθρωπότητας, αλλά και τις συγκρούσεις γύρω από τις ενεργειακές πηγές. Όπως υποστηρίζει σε κάθε εποχή υπάρχει μια επικρατούσα μορφή πρωτογενούς ενέργειας -στη δική μας το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο- υπάρχει μια μελλοντική (ηλιακή, αιολική, συνθετικά καύσιμα, βιοκαύσιμα κ.ά.), υπάρχει επίσης η πεποίθηση ότι η μια μορφή θα δώσει τη θέση της στην άλλη αλλά κανείς δεν γνωρίζει το πόσο γρήγορα θα γίνει αυτή η διαδοχή.
Στο βιβλίο «More and more and more» ο J. Β. Fressoz, θέτει στο επίκεντρο της κριτικής του τον Καπιταλισμό, το οποίο παρομοιάζει με φίδι που τρώει τη σάρκα του αλλά ταυτόχρονα διογκώνεται παράγοντας κρίση, στασιμότητα και ύφεση. Η διατήρηση των ορυκτών καυσίμων στο ενεργειακό προσκήνιο είναι έργο πολιτικών, υποστηρίζει ο Γάλλος αναλυτής και κατονομάζει τον Ντ. Τραμπ ως τον ενορχηστρωτή της προσπάθειας να μείνουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο στην επικαιρότητα όσο πιο πολύ γίνεται.
Ο Γάλλος συγγραφέας είναι ρεαλιστής: Το κατεστημένο των ορυκτών καυσίμων, με την αστείρευτη δύναμη προπαγάνδας και τις δεμένες εδώ και δεκαετίες σχέσεις με τις πολιτικές ελίτ, δεν πρόκειται να αφήσει τα ορυκτά καύσιμα όσο αυτά του προσφέρουν ισχύ και χρήματα. Η κατάργηση των ορυκτών καυσίμων είναι υπαρξιακή απειλή για την πετρελαιοβιομηχανία. Το επιχειρηματικό οικοσύστημα γύρω από την πετρελαιοβιομηχανία – τράπεζες, διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων, εταιρείες ιδιωτικών κεφαλαίων, hedge funds και κυβερνήσεις, βιομηχανίες τεχνολογίας, ναυτιλιακές κ.ά.- θα στυλώσει πόδια του ενάντια στην ενεργειακή μετάβαση.
